---
title         : Fueros de Borja y Zaragoza
date          : 1144-51
purl          : https://purl.uni-rostock.de/demel/t0185
publisher     : DEMel - Diccionario del Español Medieval electrónico (https://demel.uni-rostock.de)
analog source : Fueros de Borja y Zaragoza. Edición crítica e índices por Juan José Morales Gómez, Manuel José Pedraza García, Zaragoza 1986 (Textos Medievales, 74).
text encoding : UTF-8
---

[ 15 ]
 
 HOC LIBER EST ANIMUM RECTORUM, PENA TIRANI
 De arras infançonis.
 De arras infançonis. Si habet novem hereditates tres meliores
 sunt arras de la infançona. Et si habet IIII, las tres. Et
 si habet tres, la una et media. Et si habet unam, la media
 de qualibus ad diem habet ille infançonus, vel in antea
 adquiret marito et muliere sedendo.
 
 Et si habuit tres uxores prima quam habuerit accipiat las
 arras in primis, illa aut filii sui aut sui nepotes, et
 postea la secunda, et la tercia similiter et quarta. Et per
 errorem quem faciat non perdit suas arras secundum forum
 Aragonis.

 De arras villani.
 De arras villani. Villanus dat arras quomodo habet ad diem in
 qua ducit aliquam in uxorem si habet illas. Et si non, unum
 campum seminaturam I kafice de lini semine, et tres
 pedonadas cavaduram vinee, et unum coopertum domus si habet.
 Et si non habet, det secundum quod habet.


[ 16 ]
 
 De custode suum vel porcorum vel caprarum.
 De custode suum vel porchorum vel caprarum. Qui perdit porcum
 aut capram, seu tollit in montem lupus porcum aut capram, et
 poterit inde monstrare aliquod signale, cum sua iura, quod
 lupus ea tollit, habet illam perdere de iure suus dominus.
 
 Set si perdidit in monte et dicit custos quod adduxit ad
 villam, cum sua iura quam. det super librum et crucem quod
 ipse qui perdidit posuit illa intus portam de la villa,
 habet illa perdere suus dominus.
 
 Et si ipsa nocte qua perdidit non illa demandavit suus
 dominus, non habet inde custos postea respondere.

 De testibus qui sunt infirmi aut cabeçalarii.
 De testibus qui fuerint infirmi aut cabeçalarii. Si non
 possunt ire oratum ad eclesiam, et scitur quod per tres dies
 antea non venerint ad ecclesiam, habent ire ad lectum illius
 infirmi, et in suo lecto habet complere illud quod
 complectus est. Et si sunt sani et leci ad ianuam eclesie ut
 veritates Dei audiant iustum et iniustum.

 De bassallo qui intrat cum domino et exit de servitio ante
 terminum.
 De bassallo qui intrat cum domino et exit de servitio ante
 terminum, habet dare hominem valentem qui serviat domino suo
 quod ipse habet fallidum.
 
 Et si hoc non vult facere, emendet vassallus suo domino
 tantum quantum accepit duplatum, seu in duplum, denarios
 sive vestes, calciamenta, conductum, civeram et alia usque
 ad aquam et salem et ligna et ignem.
 
 Set si dominus expellit famulum a domo sua et habet inde
 testes vassallus, aut verberat illum et manet cum eo ad
 soldatam, perdat dominus ille quod illi dederat et illud
 servicium, et postea habet facere directum propter illas
 percussiones.


[ 17 ]
 
 De predatoribus qui dant saltum in grege ovium.
 De predatoribus qui dant saltum in grege ovium, et accipium
 arietes vel oves, unum vel duos vel tres, cum iura illius
 pastoris habent illas emendare usque ad X oves aud carneros,
 aut quantum valent.
 
 Set de decem in suso habet tornam de ferro.

 De homine qui demandat hereditatem vel aliquid aliud non
 tenetur suis rancari.
 De homine qui demandat hereditatem vel aliquid aliud, non
 tenetur irasci, nec mittere suum demandum in lites vel in
 diffidamentum, nec in dilationem, set quantum plus poterit
 abreviare suam causam et suam demandam tantum debet facere
 ideo ut cito terminetur et habeat finem suum demandum
 tantum. Set qui tenet hereditatem vel aliquid aliud, debet
 se mittere in omnimodam dilationem ut remaneat illi quod
 tenet iure artificioso.

 De homine reptato de suo corpore.
 De homine reptado de suo corpore. Debet se tramire ad
 quemlibet suum parem et non ad suum consimilem, quia suum
 parem grauter poterit habere, set semper inveniet suum
 conasimilem. Et per suum parem potest evadere, et per suum
 conasimilem potest cadere.

 De mercatore aut alio homine alterius terre qui obit in
 Aragone.
 De mercatore vel alio homine aliene terre qui obit in
 Aragone. Suus habet hospes habere unam bestiam, aut suam
 cavalgaduram, aut omnia sua vestimenta, ad libitum hospitis:
 sed totum super plus est domini regis.
 
 Et si non dicit veritate hospes, set retinet sibi plus de
 avere, habetur ibi torna et batalla secundum quod est illud
 aver.


[ 18 ]
 
 De bestiis ligatis.
 De bestiis ligatis. Si sunt duo equi ligati suis capistris,
 aut alie quelibet bestie et la una desligat se et mactat, la
 desligata illam ligatam, cum testibus quos habeat habet
 illam emendare aut dare illum homicidam.
 
 Et si mactat ligata illam desligatam, cum testibus quos
 habeat non habet illam emendare. Et si non dat mortuam
 potest perdere vivam.
 
 De qui locat bestiam et dicit:
 
 -«Usque ad talem villam levabo illam et non in antea».
 
 Et postea levat illam de illa villa in antea et moritur
 bestia, cum testibus quos habeat dominus bestie, habet illam
 emendare qui conduxit.
 
 Et si dicit dominus bestie:
 
 -«Habet illam».
 
 Et si dicit ille qui locat bestiam:
 
 -«Tantam cargam le ictabo», aut «tal carga le cargare».
 
 Et postea le carga alia carga et moritur bestia cum illa
 carga, habet illam bestiam emendare qui conduxit eam. Et si
 non dat mortuam potest perdere vivam.

 De ferrum levare in villa fratrum Templi vel Hospitalis.
 De ferrum levare in villa fratrum Templi vel Hospitalis, vel
 aliorum in quibus finierit illud iudicium, ipsa iusticia
 debet habere illas novenas. Similiter est de batalla.

 De cultello impignorato.
 De cultello pignori obligato. Qui impignorat cultellum et
 perditur, si est de XII denarios in iuso, dicendo suam
 veritatem aut iurando per capita patrinorum, aut compatrum,
 aut generum, aut per caput unius christiani quod tantum
 valebat ille qui impignoravit faciat sic et accipiat.
 
 Et si hoc non vult, ille cui fuerit impignoratum habeat tres
 cultellos: unum XII denariorum, alium VI denarios et alium
 trium denarios.
 

[ 19 ]
 
 Et si vult accipere illum XII denarios, iuret quod tantum
 valebat suus et prendat. Set si non vult iurare accipiat
 illum VI denarios, vel trium denarios sine iuramento aliquo.
 
 Et si est de XII denarios in antea iuret super librum et
 crucem quod magis valebat et prendat.

 De spata impignorata et est ibi aurum vel argentum.
 De spata impignorata et est ibi aurum vel argentum, et
 perditur, cum testibus quos habeat, quod aurum vel argentum
 ibi erat, habet caloniam centum solidos.
 
 Et si non est ibi aurum vel argentum ponat coram presentia
 sua tres spatas.
 
 Et si vult accipere meliorem iuret quod tantum valebat sua et
 prendat. Set si non vult iurare accipiat de duabus peioribus
 qualem vult, sine iuramento.

 De qualibet arbore rancata.
 De qualibet arbore avulsa et rancata, et tota vinea, et tota
 alia re que valeat de LX solidos in antea, habet tornam
 secundum forum Aragonis.

 De dare fidantiam directi.
 De dare fidantiam de directo. Quilibet homo dabit fidantiam
 de directo si se alçat sua mala mulier cum aliqua sua re
 et sua, et exibit otor. Et mulier non potest hoc facere. Et
 vir levabit eam ad domun suam; set ipsa non levabit illum.

 De fidantia que intrat pro debitore ad X dies.
 De fidantia que intrat pro debitore ad X dies. Sine iusticia
 bene

[ 20 ]
 potest ire in antea quantum vult donec sit
 ante iusticiam. Et postquam ante iusticiam est non potest
 ire magis in antea de los X dies.

 De pediare hereditatem.
 De pediare hereditatem. Si est factum ante iusticiam, non
 debet ibi esse fide ut per illud pediare quod fecerit non
 calonient illum. Et si non est factum coram iusticia, debet
 ibi habere fide ut per illud pediare quod fecerit non habeat
 ibi caloniam. Et si hoc totum non est habet ibi caloniam.

 De placito finato duorum hominum.
 De placito finato de duobus hominibus: et venit unus coram
 iusticia et alius non, la iusticia est testis loco duorum
 quod non ibi venit.

 De homine qui crebantat caminum.
 De homine qui crebantat caminum est la calonia del camino
 mille solidos, et habet emendare totum illud malefactum si
 habet testes quales vult.
 
 Et si non habet testes, ille qui malum accepit cum suo
 iuramento, habet emendare totam la perditam quam fecit.

 De hereditate quam impignorant duo germani et unus est
 absens.
 De hereditate quam impignoraverint duo germani et unus non
 fuerit in la terra, et ille qui est in la terra vult illam
 trahere de pignore, non debent illi reddere suo alio germano
 vivo existente.
 
 Et si dicit:
 
 -«Mortuus est».
 

[ 21 ]
 
 Non debent reddere si non monstrat sepulturam ubi iacet, cum
 testimonio illius clerici qui eum sepelivit, et cum aliis
 duobus probis hominibus qui interfuerint sepulture illius,
 et quod iurent, sicut forum terre est.
 
 Et si dicit:
 
 -«Dabo vobis fide ut faciant germanum meum sedere in hoc, qui
 est in alia terra».
 
 Nihil debent facere nisi sicut suprascriptum est.

 De amicis qui impignorant unus ad alium hereditatem vel
 mobile dando suum aver.
 De amicis qui impignorant unus ad alium hereditatem vel
 mobile dando suum aver quantum habet super illud pignale
 nisi illud expletum quod inde traxit. Et si non traxit inde
 expletum, dando missionem suam quod constitit illi, reddat
 ei suum pignale. Hoc est si se concedum pro amicis coram
 bonis hominibus.

 De homine qui dat suum hominagium vel verbum.
 De homine qui dat suum hominagium vel suam parabolam, et illa
 hora quando dat no dicunt ei quod si non attendit illud
 hominagium vel illam parabolam quod pignorabunt illum, non
 possunt eum de cetero pignorare, set possunt illum reptare.
 Et si vult recutire ad suum repterium potest hoc facere, et
 si non potest ire pro reptato quia in sua manu est.

 De duobus molendinis qui fuerint unus super alium.
 De duobus molendinis qui fuerint facti unus super alium.
 Molendinum quod fuit factum prius et postea fecerunt alium
 inferius, si engorgat illud de suso pro illo de iuso,
 mu[n]dent illam açequiam et mittant signale de iuso illum
 cacabum, ex parte foris, in illa aqua et faciat suum açut de
 iuso. Et quando molent ambo molendina si cooperuerit illa
 aqua illud signale, tantum profundent illam

[ 22 ]
 açequiam,
 molendini de iuso, donec veniat illa aqua ad suum signale
 directum, tali modo quod non engorget illud molendinum
 superius factum.

 De pignoribus que faciunt infançoni pro villano vel
 villano pro infançone.
 De pignoribus que faciunt infançoni pro villano vel villano
 pro infançone in alia terra vel in alio loco, et fuerit
 clamans alterius regni vel alius loci, et fecerit clamum in
 illa villa et pignoraverit, et abstulerunt ei sua pignora
 que fecit aut non dedit dominus casam ubi tenuerit eam per
 tres dies, sicut est usus terre, debet pignorare de illa
 villa, unde habet clamum ad primum quem invenerit infançonem 
 vel villanum.
 
 Et si hoc non fecerit non debet pignorare infançonem pro
 villano, nec villanum pro infançone, nec christianum pro
 mauro nec iudeo, nec ad maurum vel iudeo pro christiano.

 De muro ville et civitatis.
 De muro ville. Si tenet ibi villanus bigas sue case habet
 illum murum reparare et illas menas. Et si tenet ibi
 infançonus suas bigas, et non vult illum murum reparare et
 illas menas facere, tollat suas bigas de illo muro et donet
 viam inter illam casam et illum murum, unde transeat miles
 armatus et quelibet bestia honerata suo honere. Et hoc
 faciendo non reparabit muros.
 
 Et alii infançones debent iuvare ad illos muros ubi non
 tenent bigas et ad illas portas.

 De duobus hominibus qui vadunt per viam, et non sunt
 diffidati, et habent lites.
 De duobus hominibus qui fuerint per viam, et non sunt
 diffidati, et habuerint contentiones; si iactaverit aliqua
 arma de ferro

[ 23 ]
 unde occidat istum qui vadit cum
 illo et non vulnerat illum ullis armis, et habet de hoc
 testes, habet ibi medium homicidium.
 
 Et si transeunt illa arma de illo in retro, et habet inde
 testes, secundum quod qualis locus est habet ibi homicidium
 completum, quia postquam exierunt illa arma de manu sua ad
 occidendum illum hominem vita illius de cetero non fuit in
 manu sua.

 De balneo et furno et taberna non habent caloniam.
 De balneo et furno et taberna non habent caloniam qualecumque
 dampnum ibi accipiant domini sui, quia illi se deshonorant
 quando de tali pravo opere se intromittunt.
 
 Alii homines vel femine qui se feriant, cum testibus
 legalibus quos habeant, habet caloniam secundum quod est.

 De hominibus qui intrant fide aliis hominibus et
 multimode.
 De hominibus qui intrant fidantias aliis hominibus et in
 multis modis, et illi qui ponunt illos fidantias vendunt vel
 impignorant hereditates suas, propter hoc ut mittant suas
 fidantias in exeredationem seu in maximun dedecus, bene
 possunt illi prohibere illas fidantias, et impignorare aut
 vendere donec trahant eos de fidantia, vel quod donent eis
 alias fidantias ut de illis fidanciis ubi intraverunt non
 eveniat eis aliquod malum.

 De hominibus ordinum vel clericis ordinatis non habent
 tornam.
 De hominibus ordinum vel clericis ordinatis non habent
 tornam, nisi per suas iuras planas habent credi.
 
 Et si appellant ad suum episcopum non debet causa clerici
 dicto laici terminari.
 
 Altioris enim est negotii et maioris egens inquisitionis,
 quia causa servientum Dei debent veraciter alti Dei examine
 diffiniri.


[ 24 ]
 
 De domino ville qui habet testes dare in villa cuius est
 dominus.
 De dominus ville qui habet testes dare in la villa qua
 dominatur. Non habet dare testes de suo pane, nec de suo
 signali, nec de suo honore, quia infançones habent esse et
 legales, et casam tenentes, et non de suo pane nec de suo
 honore. Set illam iuram habent accipere omnibus modis ab
 illis de quibus habent sive proponunt querimoniam.

 De homine qui dat saltum in porcos et accipit unum vel
 duos.
 De homine qui dat saltum in illos porcos et accipit unum vel
 duos et usque at decem, habet illos emendare, cum iuramento
 illius porcarii, illos porcos aud valens porcos.
 
 Et de X in antea habet tornam, ille porcarius, de ferro.

 De homine qui emit hereditatem vel accipit in pignus.
 De homine qui comparat hereditatem vel accipit illam in
 pignus, fidantie et testes habent esse de illa villa in qua
 est hereditas; et quod fidantie vel testes videant
 hereditatem.
 
 Et si hoc non faciunt, possunt hereditatem perdere qui
 comparant vel accipiunt in pignus, propter hoc quod nesciunt
 unde intrant fidantias vel testes, et ille similiter non
 scit de quo accipit fidantias aut facit testes, et possunt
 inde exire bono iure.

 De cabeçalariis et testibus, qui facit illos, in qua villa
 illos facit ibi habet se valere de illis.
 De cabeçalariis et testibus, qui facit illos, in qua villa
 illos facit ibi habet se valere de illis.
 
 Et si sunt alterius regni similiter, ubi sunt facti ibi se
 habet valere de illis et non in medianeto.


[ 25 ]
 
 De domibus infançonis conductis vel impignoratis.
 De domibus infançonis. Postquam conducte fuerint vel pignori
 obligate si clamum habent de illo qui illas tenet, et est
 villanus, bene possunt illas sine inconvenientia sigillare.
 Set, si sunt acommodatae, non debent eas sigillare neque
 emparare.

 De homine qui demandat alii: «tot denarios mihi debes». Et
 dicitor debitor: «debebam».
 De homine qui demandat ad alium:
 
 -«Tot denarios mihi debes».
 
 Et dicit ille debitor:
 
 -«Debebam, set iam tibi persolvi; dic[it] mihi de si vel de
 non». Si dicit de si, debent ire per paccatos cum testibus.
 Set si dicit non, debet dare fide de nego; et postea, si
 poterit illum probare cum duobus testibus, sicut est forum,
 quod si paccavit, peitet LX solidos.
 
 Et si non potest probare, audiat suum iuramentum quod non
 sibi paccavit; et postquam super suum aver facit illum
 iurare solvat illi suum aver duplatum cum testibus.

 De casis et tentoriis duorum participum.
 De casis et tentoriis duorum participum. Si habent clamum de
 uno parcero, possunt mediam portam sigillare et quod sibi
 prohibeant, cum duobus testibus, ut non intret per illam
 mediam portam apertam.
 
 Et si ingreditur per illam cogitur peitare LX solidos.

 De hereditate commendata de vivis sive de mortuis.
 De hereditate commendata de vivis sive de mortuis. Si sunt
 vivi qui commendaverint et illi quibus fuit commissa habet
 batallam. Et si sunt omnes mortui, ipsi et ipsi, non habet
 batallam.
 

[ 26 ]
 
 Et si est mortuus qui commisit et vivit cui fuit commendata,
 habet batallam.
 
 Et postquam commandam demandaverit nullam aliam racionem ibi
 habet quod ad ipsam racionem habet reddere.

 De homine qui vadit per mercatum aut per villam aut per
 [viam] et non dicit: «ayech».
 De homine qui vadit per mercatum, aut per villam, aut per
 viam aliquam, et non dicit: «aiech, aiech», et facit alicui
 dampnum, ille vel sua bestia, habet emendare cum calonia 
 secundum quod est illud malefactum.
 
 Set si dicit: «aiech, aiech», non habet caloniam.

 De tota ferida de spata aut lancea, vel cultello aut
 lapide, vel pugno aut empuxada.
 De tota ferida de spata aut lancea, vel de cultello aut de
 lapide, vel pugno aut empuxada, parva vel magna, irato
 animo, habet tornam.
 
 Et si dicit:
 
 -«Deshonorasti me».
 
 Ad minus de ferida, non habet tornam.
 
 Et si dicit:
 
 -«Proditor».
 
 Aut illud verbum castelle turpe nomine, et dicit:
 
 -«Probatus».
 
 Habet tornam.

 De causa que est affidançata et firmata et iudicata in
 illa villa et se alçat ad Cesaragustam.
 De causa que est affidançata et firmata et iudicata in illa
 villa,

[ 27 ]
 et se alçat ad Cesaragustam. Ille qui
 timet cadere male scribat illas raciones que fuerit tenente
 et illud iudicium, et monstret illa Cesaraguste. Et si
 indiget emendatione in ipso iudicio possunt emendare, et
 postea debent illud concedere. Et si postea dicunt alias
 raciones, vel querunt aliud iudicium, debet dicere ille qui
 cadit male vel perdit:
 
 -«Redeamus ad nostram villam ubi levabimus iudicium, et non
 desforemus nostram villam, nec faciamus iniuriam domino
 nostro, et non nos caloniemus; hoc facto levabimus ibi
 iudicium et postea, si non placet vobis, ibi veniamus huc».
 
 Et sic est forum.

 De carta debiti ubi due fidantie et quatuor testes sunt.
 De carta debiti ubi due fidantie et quatuor testes sunt
 quomodo possunt testari illi duo testes et iurare, quia sic
 fuit sicut homo potest legere in illa carta. Sine aliis
 duobus non possunt. Set si est una fide et duo testes, illud
 possunt bene testari, et non amplius.

 De molendino qui colat de die.
 De molendino qui colat de die non habet emendare illud
 molendinarius.
 
 Et si colat de nocte, habet illam perditam emendare
 molendinarius, cum iura quam det ille qui fecit perditam,
 secundum quod est illud perditum.
 
 Et si transmitit civeram et super illum molendinarium est, et
 commendat ei assignate, molendinarius, de iure, tenetur
 respondere de illa civera.

 De homine qui dat hereditatem filie, et filia habet virum,
 et hereditas est ex parte patris et matris.
 De homine qui dat hereditatem filie, et filia habet maritum,
 et hereditas est ex parte sui patris et sui matris illius.
 Et ista filia et iste gener volunt vendere hereditatem, non
 debent illam vendere si

[ 28 ]
 non dant fide quod illud
 aver quod acceperunt de illa hereditate mittant in aliam
 adeo bonam hereditatem et in tam bonum locum.
 
 Si vero non habent filios vel filias, et illa obit sine
 filiis, post suam viduitatem illius mariti ad suum patrem
 vel matrem istius filie, vel ad suos parentes proximiores,
 habet redire sine dubio aliquo.

 De cane qui intrat per tectum et facit dampnum.
 De cane qui intrat per tectum et facit dampnum, dominus
 illius tecti habet emendare, quia per suum tectum venit
 istud malefactum suo vicino.
 
 Similiter est de vinea et de aliis locis.

 De homine qui intrat in hereditatem alienam per pignus vel
 pignoram.
 De homine qui intrat in hereditatem alienam per pignus vel
 pignoram, et venit dominus illius hereditatis dicens ei:
 
 -«¿Quis te posui in mea hereditate?. Collige mihi fide de
 directo, aut da mihi eadem fide, aut desempara mihi illam
 hereditatem».
 
 Unde de istis tribus causis de necesitate ipsum oportet
 facere.
 
 Set si dicit ille qui est in illa hereditate:
 
 -«Pedia mihi quod demandas».
 
 Pediare habet.
 
 Et si dicit:
 
 -«Dabo vobis otorem».
 
 Det in primis fide de directo et faciat directum, et postea
 clamet se ad otorem, ad X dies, et accipiat firmum de retra,
 et det fide de otore ad X dies.
 
 Et si non dat illum otorem ad X dies pignoret per LX solidos.

 De gallinis et apibus et palomis que faciunt malum.
 De gallinis et apibus et palomis qui faciunt malum in vinea,
 aut

[ 29 ]
 in horto, vel in alio loco, ipse cui faciunt
 dampnum faciat inde duos testes, et postea pignoret las
 gallinas aut las palomas, et paret eis rece quo capiantur;
 et mitat apes in una tina de melle aut in aliqua cantara, et
 venient apes ad mel sicut solebant venire ad illam vineam et
 cooperiat eas aliquo panno, et erunt pignorate. Et non
 exeant de sua persone donec emendet dampnum ille cuius sunt
 apes vel galline vel similia animalia.

 De homine qui reddit se ad eclesiam vel monasterium vel
 ordinem cum omnibus suis sine retinimento.
 De homine qui reddit se ad eclesiam vel monasterium vel
 ordinem cum omnibus que habet sine ullo retinimento, et
 moritur, et est fide alicuius aut fecit aliquam iacturam,
 bene se possunt tornare ad illam ec[c]lesiam vel monasterium
 vel ordinem.
 
 Set si dederit ad ordinem, et remanet aliquid de sua
 hereditate filiis suis vel filiabus vel aliis quibuscumque,
 vel de sua bona, ad illos se debent tornare, et non ad
 eclesiam vel ordinem de iure.

 De duobus clamantibus clamus prioris debet passare.
 De duobus clamantibus querimonia prioris debet passare.
 
 Et si habet pignoram vivam ille clamans complere debet
 passare.
 
 Set si non habet pignoram vivam bene potest illud iudicium
 tenere pignoratum iuramentum, aut ferrum, aut batallam,
 quousque det illi fide de directo.

 De homine alterius terre qui dicit: «Fide mihi fuisti de
 mea soldata», et dicit: «Fide fui».
 De homine alterius terre qui dicit:
 
 -«Fide mihi fuisti de mea soldata».
 

[ 30 ]
 
 Et dicit illa fide:
 
 -«Si fui».
 
 Et postea dicit debitor:
 
 -«Hac fide quod non posui illum vobis talem fidem quomodo vos
 dicitis, neque debeo vobis istud aver quod vos dicitis, et
 ecce vobis talis fide».
 
 Debet iudicare iusticia quod ista fide quam dat det illam in
 villam illius clamantis, et quod mutet illam in suo
 consilio.
 
 Et si non potest illam habere cum sua iura, usque tercia
 cruce. Et ad tercium diem qui ibi non fuerit, debet esse
 victus, et quod securet eum sine aliqua mala fraude pro se
 et pro omnibus amicis suis vel valitoribus.
 
 Et ista fide data similiter debet dare firmum de retra iste
 clamans de villa istius de quo habet clamum aut usque ad
 terciam crucem cum suis iuramentis.
 
 Et si non illam potest habere similiter est victus; et si
 potest habere, habent ire ad medianetum et habet ibi tornam.

 De homicidio habet accipere dominus rex totum, et la
 iusticia novenas, et saiones los arienços.
 De homicidio habet accipere dominus rex totum; et la
 iusticia, las novenas; et saiones, los arienços.
 
 De alia calonia de LX solidos, si est per districtam dominis
 ville, habet dominus los XL solidos; et lo clamans, XX
 solidos.
 
 Set si clamans est infançonus, et per suam districtam
 acalçant los LX solidos, habet ille infançonus los XL
 solidos; et dominus ville, XX solidos. Et secundum quod
 pleitgabit dominus vel infançonus ipsa racione paccentur
 novenas et los arienços.

 De fidantia de qua non habet ad quid se tornet, ante
 iusticiam debet intrare in X dies.
 De fidantia de qua non habet ad quid se tornet, ante
 iusticiam

[ 31 ]
 debet intrare in X dies, si est suus
 otor in illa terra quem possit intrare, et ad X dies quod
 peitet.
 
 Et si non est suus otor in illa terra, intret ante iusticiam
 in X dies, et quod iuret quod eum quesivit cum pane in
 talecha, et non invenit; et intret in alios X dies, et quod
 iuret quod non invenit; et ad triginta dies quod pleitet de
 pleno et suus otor debet aver duplare. Set quando peitat 
 fide accipiat de manifesto.

 De foro quem dedit dominus Sancius, rex Aragonis, suo
 populo, scilicet de anno et die.
 De foro quem dedit dominus rex Sancius Aragonis suo populo,
 videlicet de anno et die. Quod quilibet homo qui fuisset
 tenens anno et die, sine ulla mala voce, quod non
 responderet de cetero alicui viventi cum sua iura quod anno
 et die fuit tenens absque mala voce, ille intrando et
 exeundo in illam et per illam villam.
 
 Et in hoc comparaverunt christiani de mauris casas, terras,
 vineas.
 
 Et quando venit tempus in antea obiit dominus rex qui dederat
 illum forum, et venit suus filius [Petrus], qui fuit rex,
 et demandavit omnes istas compras quas fecerant christiani
 et mauri.
 
 Et respondit ille populus:
 
 -«Domine rex concedite nobis illos foros et illas cartas,
 quas fecit nobis benigne pater vestri, et vos concessistis
 quando incepistis regnare».
 
 Dixit dominus rex:
 
 -«Concedo libenter».
 
 Et dixerunt ille populus:
 
 -«Domine rex, postquam concessistis nobis nostros foros et
 nostras cartas, quas fecit largissime nobis pater vester, et
 vos atorgastis, laxate vos de isto demando quod nobis
 facitis, ne ad nostros posteros in exemplum pessimum
 protrahatur quem carte nostre monstrant quod ille qui est
 tenens anno et die quod non respondeat de cetero cum sua
 iura».
 
 Et laxavit se dominus rex de illo demando.
 
 Et in ista iura non habet tornam.


[ 32 ]
 
 De tribus germanis, aut magis aut minus, qui demandant
 hereditatem, omnes habent sedere presentes.
 De tribus germanis, aut magis aut minus, qui demandant
 hereditatem, omnes habent sedere ante, et accipere fide de
 directo, quomodo possint firmare quidam ad alios, ut in hoc
 quod faciunt illi sedeant, habent dare fide ut amplius non
 demandent illis in hoc quod demandant. Et sic possunt
 accipere et dare fidantias.

 De venditione aut pignore inter germanos.
 De venditione aut pignore inter germanos. Germanus si habet
 vendere vel impignorare, vel aliquo modo alienare suam
 hereditatem, debet facere scire suo germano, et tantum per
 tantum debet illam retinere suus germanus si vult.
 
 Set si facit ei scire et dicit quod non potest, vel excusat
 se aliquo modo, postea potest illam vendere vel pignori
 obligare cuilibet homini in mundo. Et si vult ei resistere
 det illi fide de directo et vendat et faciat ad suum
 placimentum.

 De desfillamento patris vel matris ad filium vel filiam.
 De desfillamento patris ad filium vel filiam. Pater non
 potest desfillare filium sine racione manifesta.
 
 Si filius verberat patrem, aut fecerit eum iurare aliqua re
 de qua fuerit ei molestum, aut traxit illum per capillos,
 aut dimentitur eum in presentia bonorum hominum, aut fecerit
 filius talem rem qua pater perdat ea que habet bene potest,
 propter predicta, pater filium desfillare.
 
 Et si habet filios et filias et vult pater dare totum uni et
 desfillare alios non potest. Set potest eum meliorare de
 mobili, aut dare unam terram aut vineam aut domos aut
 aliquid aliud.
 
 Set de omnibus non tenetur de iure unum filium vel filiam
 meliorare et alios desfillare.


[ 33 ]
 
 De cane custode domus.
 De cane custode domus. Homo qui interficit illum, quantum se
 audeat iurare dominus domus quod furati fuerunt de sua casa,
 vel perdidit inopia illius canis qui erat custos domus
 postquam fuit mortuus, totum dampnum habet emendare ille vel
 illa qui canem interfecit, et habet tornam.
 
 Canis autem multas habet bonas proprietates.

 De [testamento] infançonis et villani.
 De testamento infançonis et villani. Si testatus fuerit
 infançonus ad villanum ullam causam sine iusticia vel ad
 suum hominem, non faciat illi aliquid pro suo testamento.
 
 Et si testatus fuerit villanus ad infançonem cum iusticia,
 vel sine iusticia, non faciat aliquid.
 
 Set si testatus fuerit infançonus ad villanum, aud villanus
 ad villanum, et cum iusticia, et sunt ambo, qui tenet tortum
 et ille clamans de eadem villa, habet tenere illud
 testamentum donec sit pacatus ille clamans.
 
 Et si ille clamans est de una villa, et qui tenet tortum de
 alia, debet tenere illud testamentum usque ad XXX dies.
 Postea debet dare firmum de redra aut quod tornet illud
 testamentum qua hora dederit ei fide de directo, aut quod
 emendet illud tortum quod tenet, et cum hoc quod faciat
 debet reddere illud testamentum.

 De pediare hereditates germanorum vel parentum inter se.
 De pediare hereditates. Si demandant hereditates germani ad
 germanos vel parentes proximi ad alios, qui pertinent ad
 avolorium aut patrimonium, non se debent pediare ea que
 demandant inter se. Set debent monstrare extra portam domuum
 et dicere:
 
 -«Domus et hereditas que pertinent ad istas casas monstro».
 
 Et postea debet facere suum demandum.
 
 Si vero sint alii homines, qui non se tangant aliqua linea
 paren-

[ 34 ]
 tele per germanos vel parentes
 proximos, debent presentare se coram iusticia et precepto
 suo debet pediare hoc quod demandat totum in circuitum, et
 postea procedat causa sua in antea. Hoc facto sine calonia 
 est illud pediamentum.
 
 Et si totum hoc non sit in presentia dompni iudicis nichil
 est.
 
 Set si sunt germani, et monstravit iam ille qui est extra hoc
 quod monstraturus est, et si dicit qui est intus:
 
 -«Ego monstrabo tibi quare non debes partem habere in his que
 monstrati et ecce fide de directo».
 
 Qui extra est, debet illam fide colligere; et postea, si non
 poterit monstrare scripto aut testibus aut per cabeçaleros 
 quare non habet ei dare partem, habet ei dare suam partem
 cum LX solidos.
 
 Et si potest monstrare non dabit ei aliquid; et per illam
 malam vocem habet dare fide de redra.
 
 Et etiam si hanc fide non audet dare qui est intus, illi qui
 est de foris habet illum colligere in domos illos et in
 hereditatem, et comedant et bibant in simul habitando sive
 conversando, et secundum raciones quas habuerint det forum
 unicuique ius proprium.

 De bove aut qualibet alia bestia que percutit aliam
 bestiam vel alium bovem.
 De bove aut qualibet alia bestia que percutit aliam bestiam
 vel alium bovem. Si percutit et interficit, habet reddere
 illum homicidam.
 
 Et si vulnerat, habet illam reddere sanitati dominus illius
 bovis, et dies laboris quos inde perdit habet illos
 emendare.
 
 Et si advenerit in monte, habet se iuvare de testibus VII
 annorum in suso aut de illo adulero, si ille adulerus est de
 vicinali.

 De bestia duorum participum.
 De bestia duorum participum. Possunt illum pignorare pro illo
 parcero de quo habent querimoniam uno die.
 
 Set pro alio parcero unde non habent clamum debet solui alia
 die.


[ 35 ]
 
 De iuramentis testium.
 De iuramento testium. Duo testes erant in carta falsa et
 habuerunt iurare, sicut scriptum erat in carta illa, et
 quomodo poterat homo legere in illa carta quia sic erat
 verum. Et habuerunt aliam cartam plicatam ad similitudinem
 illius, et nihil fuit scriptum in ea, et iuraverunt cum
 ipsa, et perditum fuit ibi totum illud directum.

 De morte canis.
 De morte canis. Si occidit unus canis alium super perram que
 sit sua consors, que est quasi uxor, aut sua germana, non
 habet caloniam.
 
 Set si interficit super aliam perram habet caloniam, aut
 oportebit dare illum homicidam.

 Homo mortuus non facit bellum cum homine vivo.
 Homo mortus non facit bellum cum homine vivo, nec homo vivus
 cum homine mortuo.

 De testibus qui sunt in carta.
 De testibus qui sunt in carta. Si querit homo qui habet illas
 in carta, et est illi neccese, habent iurare sicut potest
 legi in illa carta quod sic sunt testes, et habent dare fide
 de suis iuramentis.

 De pignora porcorum.
 De pignora porcorum. Porcos de X in iuso non est pignora
 completa.
 

[ 36 ]
 
 Decem, et de decem in antea, est pignora perfecta.
 
 Set per IX porcos, vel de ibi in iuso, non cessabit accipere
 aliud pignus.

 De testibus qui exeunt per asinum.
 De testibus qui exeunt per asinum, vel pro his que pertinent
 ad asinum, et illud iurant, numquam de cetero debent in
 aliquo facto pro testibus admitti.

 De pignorare.
 De pignorare. Si vis aliquem pignorare et pignoras de mane,
 tantum pignus accipias, aut tale, de quo habeas tuum
 directum, quem postea non debes, de iure, in ipsa die aliam
 pignoram accipere quousque ipsa sit mortua, aut quod des
 illam ad manulevandum, et postea potest aliam pignoram
 prendere, postquam predictam dederis ad manulevandum.

 De duobus amicis postquam vera amicitia se dilexerint.
 De duobus amicis postquam amicicia vera, et non ficta, inter
 se amaverint sic debent se emendare: si sunt duo amici et
 tenent singula castra, et exit de uno opido, et facit
 pignoram in aliud castellum, ille vel suus homo, sui amici,
 postquam concesserint amiciciam reddere habet illam pignora,
 et sine alio pignore debent se emendare iure plenario.

 De manulepta.
 De manulepta. Quidam homo venit et manulevavit de alio
 quemdam maurum. Postmodum ille qui dedit ad manulevandum
 venit in presentiam dompni iudicis et quesivit sarracenum
 suum

[ 37 ]
 quem dederat ad manuleptam. Et respondit
 iste qui manulevaverat illum dicens:
 
 -«Fugit se a me maurus ille, accipite bestias aut aliud
 ganatum que excedant valore vestrum sarracenum».
 
 Et dixit alius quod non acciperet nisi suum maurum quem
 dederat ad manuleptam.
 
 Super hoc iudicavit la iusticia quod reddat manuleptam qua
 fecerit ab ipso, aut quod reddat se illi cum omnibus que
 habebat, cum iuramento quod ampliora non habebat.

 De iudicio caballi.
 De iudicio equi sive caballi. Tale est suum iudicium, quod
 armet se miles dominus equi omnibus armis que ad ipsum
 pertinent, et quod sit bene indutus et calciatus, et quantum
 pretiabuntur militem armatum et equm insimul, tanta est la
 calonia super illum qui hoc fecit malefactum: de roncino et
 de mulo est sua calonia XX solidos; de asino, quindecim
 solidos.

 De cane venatico.
 De cane venatico. Si occidit illum alius canis, quantum
 possit probare dominus canis mortui quod interfecit plus
 venatus in uno die de monte vel de avibus silvestribus, vel
 de aliis quibuscumque, habet ei dare de calonia dominus
 canis vivi unoquoque die, aut reddere canem pro homicida.
 
 Set si homo occidit canem, habet dare enmendam venationis cum
 uno iuramento quod det dominus canis mortui quod tantum
 mactabit in una eademque die, tantum venatus tenetur illi
 dare singulis diebus.

 De ferida infançonis.
 De percussione infançonis. Infançonus percussus aut
 deshonoratus, cum testibus quos habeat, est sua calonia D
 solidos.
 

[ 38 ]
 
 Set si caret testibus, consequitur iuramentum super altare
 Altissi[mi], ubi iuratur per homicidium.
 
 Et si querit probare suum deshonorem potest prelium facere,
 si potest, aud ferrum facere levare.

 De homine qui non debet facere prelium.
 De homine qui non debet facere prelium. Nullus homo debet
 facere bellum, secundum forum Aragonis, nisi habeat de
 mobili quantum possit monstrare videlicet valorem centum
 solidorum.
 
 Set si hoc domino habuerit, non habet prelium nisi de ferro.

 De villano percusso.
 De villano percusso. Si villanus verberatur, et habet testes,
 habetur calonia LX solidos.
 
 Set si est ultramontanus, vel de ultraportus, quod non sit de
 terra Aragonis, et percutitur, cum testibus quos habeat,
 habetur calonia quinque solidos.
 
 Et pro una talem percussione qua sanguinis non exeat et habet
 testes, duodecim denarios.

 De homine qui intrat in iudicium et dedit iam fide
 directi, et sumpsit firmum de redra.
 De homine qui intrat in iudicium et dedit iam fide de
 directo, et sumpsit firmum de redra per forum terre, et
 deveniunt voces ad si et non, et iudicavit la iustitia:
 
 -«Fas testes aut iuramentum».
 
 Et qui dicit de si, dicit:
 
 -«Careo testibus».
 
 Et qui dicit de non, dicit:
 
 -«Hac fide de meo iuramento».
 
 Et ille qui dicit de si accepit fide iuramenti, de cetero, in
 istas raciones non habetur torna.
 
 Set quando preparat fide iuramenti non accipiat illam, set
 dicit:
 

[ 39 ]
 
 -«Ecce fide de la torna».
 
 Et hoc habetur torna per forum Aragonis.

 De homine infirmo reptato.
 De homine infirmo reptato. Quidam infirmus, in ultimo termini
 laborans, fuit reptatus pro iuramento quod fecerat super
 quemdam hereditatem dicendo suam esse, et non illius qui eam
 demandabat. Et postquam iuraverit stetit bene X annos quod
 non fuit reptatus ab alio, et, quando laborabat in extremis,
 venit ille clamans super egrotum et reptavit eum dicentis
 ei:
 
 -«Tu es taliter periurus quod nemo in mundo debet confidere
 de te vivo vel mortuo».
 
 Et rememoravit se iste infirmus, et dimentitus est eum, et
 dixit ut daret ei talem infirmum sicut ipse erat et
 preliaretur cum eo quod non dicebat veritatem.
 
 Hoc facto, eadem nocte infirmus ingressus est viam universe
 carnis. Et in sequenti die, quando deferebatur ad
 ec[c]lesiam ad sepeliendum, venit clamans et travavit cum
 mortuo. Parentes vero et proximi mortui dederunt ei
 fidantias de directo; et fuit sepultus iste mortuus.
 
 Set postmodum parentes illius mortui et ille clamans venerunt
 in presentiam domini regis, et allegaverunt suas raciones
 unusquisque, veluti prescriptum est.
 
 Iudicavit autem dominus rex quod non habebat de iure eum
 reptare usque ad annum et diem, et in alio anno et die
 poterat eum reptare; et si transibant ista duo annus et dies
 ita quod non reptabat eum, de cetero non tenebatur de iure
 illum reptare.
 
 Et etiam plus, quod postquam infirmus se voluit salvare ad
 alium similem sui in egritudine, et non fuit ei datus, plus
 dixit infirmus quem debuit set affirmavit suum directum, et
 postquam hoc fecit, quia clamans travavit de mortuo quando
 portabantur ad sepulturam, quod peitaret domino regi D
 solidos.
 
 Et qui talia agit tali meretur pena puniri, secundum forum
 terre Aragonie.


[ 40 ]
 
 De milite qui facit ricum hominem, aut qui tenet honorem
 pro illo.
 De cavallero qui facit ricum hominem, aut qui tenet honorem
 pro illo. Si sunt in prelio vel in aliquo impetu, debet
 tornare super dominum suum; si portant eum captum aut si
 cecidit, in tantum donec sit mortuus defendendo dominum
 suum. Et hoc faciendo nemo in mundo potest illi dicere malum
 sine repterium.
 
 Cavallerus de soldata vel de causimento si semel potest
 lancea ferire aut de spata, et exit del campo, non potest
 illi malum dici.
 
 Si vero dominus est apedatus, cavallerus quem fecit, aut qui
 tenet honorem pro illo, debet illi dare equm suum.
 
 Et si tornat super illum, et derogat alium militem, et dat
 illi caballum derogati, non potest illi malum dici.
 
 Et si hoc non facit, aliter faciendo, et interficiunt dominum
 suum vel ferunt captivatum, malum potest illi dici a domino
 suo vel a suis parentibus et amicis, secundum usum terre.

 De homine qui ivit in mercadariam in longinquas
 provincias.
 De homine qui ivit in mercadariam. Quidam homo incessit pro
 mercibus in terras longinquas et extraneas, et commisit
 uxorem suam cuidam germano suo, et domum suam, et omnia sua
 quousque ipse rediret. Et iste germanus, ad tempus in antea,
 petiit amorem isti sue cognate ut transiret ad suus amplexus
 illicitos; ipsa vero respuit, sicut lex mandat.
 
 Iste vero suus cognatus, in cuius posse domus fratris sui
 remanserat, dedit duobus hominibus ducenti solidos unicuique
 ut concederent pro testimonio se quendam hominem vidisse
 concunbentem cum ea sua cognata. In presentiam domini
 iudicis devenerunt omnia testantes et dicentes se vidisse
 quendam habentem rem cum predicta muliere in quodam loco.
 
 Super iudicavit dominus iudex ut lapideretur femina illa.
 
 Lapidata fuit et turpiter tracta, et Deo adiutore evasit sine
 alia lapidum lesione, ita quod nullum corporis sui passa est
 detrimentum in illa hora. Set propter verecundiam fugit ab
 illa terra femina illa.
 
 His precedentibus factis, venit coniux suus de terris
 longinquis. Et quadam die vetus iusticia ibat per villam
 spatiando videns quam

[ 41 ]
 plurimos pueros prandium et
 convinium, suo puerili modo, properantes et dicebant:
 
 -«Duo testes fuerunt dicentes et affirmantes se vidisse
 quendam concunbere cum quadam muliere».
 
 Et fecerunt iusticiam unum ex pueris et duos ex illis testes
 et testati fuerunt sicut alii maiores testes testati
 fuerant.
 
 Iudicavit puer iusticia quod separarentur ex parte sigillatim
 illi testes, et factum est sic. Iusticia quesivit ab altero
 testium et dixit quod qua etate erat homo qui cum femina
 male operabatur, respondit:
 
 -«Senex».
 
 Recessit ille, venit alius, quesivit iusticia de qua etate
 erat homo qui malum faciebat cum muliere, respondit:
 
 -«Iuvenis».
 
 Totum hoc videndo et audiendo vetus iusticia recessit inde,
 et habuit consilium cum probis et sapientibus hominibus, et
 transmisit pro cognato illius mulieris et pro testibus, qui
 testati fuerant contra feminam, et separaverunt illos
 testes, sicut fecerant parvuli, dicentes primo de qua etate
 erat homo qui malum fecit cum femina, dixit:
 
 -«Senex».
 
 Illo recesso, quesitum fuit ab alio cuismodi etatis erat homo
 qui malum fabricabit in muliere, dixit:
 
 -«Iuvenis».
 
 Et sic fuerunt falsi probati testes antiqui.
 
 Et eandem penam quam mulier iniuste subierat, cognatus
 predicte mulieris cum prelibatis falsis testibus iure
 subierunt, lapidati ei fuerunt.
 
 Mulier vero lapidibus obruta, prius audito adventu sui
 mariti, rediit ad propria domum cum gaudio et leticia, et
 habito triumpho de testibus falsis. Et vir et mulier
 permanserunt deinde in firmo amore. Et multa bona postmodum
 pariter habuerunt, et Creator omnium iuvavit illos.
 
 Et sic antiquitas multociens precat in iudiciis quod iuventus
 corrigit et emendat, secundum Priscianum philosofum quanto
 iuniores tanto perspicatiores et subtiliores. Idem fuit
 iudicium de Sussanna et duobus senibus qui eam de falso
 crimine accusaverunt.


[ 42 ]
 
 Façania fuit in valle de Funes.
 Fuit facta façania in valle de Funibus. Quidam homo dedit
 alii tantumdem seri pro tantumdem musti ad mensem
 septembris. Et venit cum ista coram presentia domini Petri
 regis: quod qui daturus erat mustum expleitasset suas uvas
 et suum mustum et postmodum premeret bene suas binaças,
 sicut alius presserat lac et caseum de sero, et quod
 persolveret ei de illis pressuris, sicut illi pacavit del
 sero, et oportuit ipsum fuisse pacatum, iudicio domini
 regis. Et factum est in hunc modum.

 De ferida grandi mulieris infançone de nobili genere orta.
 Quidam homo dedit grandem feridam cuidam femine de nobili
 genere, et parentes istius domine dederunt multas et grandes
 feridas isti homini.
 
 Dominus vero ville, amore et cupiditate calonie, fecit
 pignorari maritum istius domine, et dedit fidantiam de
 directo, et venerunt ante presentiam dompni Petri regis.
 
 Et dixit maritus illius domine:
 
 -«¿Quid me demandatis?».
 
 Respondit homo iste:
 
 -«Quod me verberastis et me inhonorastis».
 
 Dixit maritus domine:
 
 -«Non».
 
 Et dedit firmum. Firmo dato, fecit iudicari dompnus Petrus
 rex ut probaret illum et quod daret caloniam; et si non quod
 iuraret ubi iurant per homicidium. Et si vellet tornare quod
 tornasset illum. Et fuit estacata batalla. Set postmodum
 rememoravit se maritus illius domine et dixit quod
 percusserat hominem illum, quia ipse percusserat et
 inhonoraverat hanc dominam uxorem suam.
 
 Et fecit iudicari dominus rex: quod si homo qui percussus
 fuerat villanus erat et heres illius ville ad minus de
 domibus et non mutuo vel in pignus, quod peitaret ei LX
 solidos; set si erat de alio loco terre sue, et non de loco
 ubi malum fecerat nec heres, quod quot bastonatas vel
 pugnatas ei dederunt, peitassent ei tot quinque solidos; et
 si erat homo de ultra portus tot duodecim denarios; et per
 prelium quod fixit et non fecit, peitasset X solidos. Et
 factum fuit sic.


[ 43 ]
 
 De homine qui vadit per viam, et venit custos vinearum aut
 çavaçequia, et est de die.
 De homine qui vadit per viam, et venit custos vinearum aut
 çavaçequia, et est de die, et dicit quod ille homo intravit
 in ortum vel vineam et furatus est aliquid, et est vinitor
 concilii, et latro et vinitor sunt eiusdem ville, cum
 iuramento vinitoris aut cavaçequie super librum et crucem
 peitet de die quinque solidos.
 
 Set si est de nocte, cum testibus quos donet: si est
 christianus, cum duobus christianis; si est christianus et
 maurus, det maurum et christianum, et secundum quod sunt
 probet per duas testes; et hoc probando peitet malefactor LX
 solidos.
 
 Si latro et vinitor sunt diversarum villarum, et facit de die
 malefactum in ortis vel vineis, cum duobus testibus VII
 annorum in antea, dent fidantias iuramentorum suorum quod
 peitet quinque solidos.

 De iuramentis christianorum.
 De iuramentis cristianus. Habet iurare mauro et iudeo pro
 duodecim denarios super librum et crucem. Et de ibi in iuso,
 usque ad VI denarios, caput unius christiani. Et de VI
 denarios in suso usque ad duodecim caput patrini.

 De iuramentis iudeorum vere proditorum et sarracenorum.
 Iudeus habet iurare christiano et mauro, usque ad duodecim
 denarios, per legem Moysi; et de duodecim denarios in antea
 super cartam.
 
 Maurus habet iurare christiano et iudeo per totum «berelle
 yale aylle illen»: verba sunt arabica.

 De bestia acommodata vel conducta si pignoratur pro suo
 domino.
 De bestia acommodata vel conducta, si pignoratur pro domino

[ 44 ]
 suo, dominus suus habet illam trahere cum
 fidantia directi aut qualicumque modo.
 
 Set si pignoratur pro illo cui acommodata est, vel conducta,
 similiter debet trahere illam suus dominus.

 De bestia acommodata et perditur.
 De quolibet homine qui acommodat bestiam suam alii et
 perditur, habet illam emendare cum suo iuramento quantum
 valebat. Et uset ad annum completum quantum constitit illi.
 
 Set si conducit et moritur, pro mortua habet ire cum testibus
 si habet, et in heremo cum suo iuramento. Set daturus est
 mortuam si vult vivam.

 De quolibet fructu vendito in vinea vel lino in campo.
 De quolibet fructu vendito in vinea vel lino in campo. Si
 dicit emtor venditori ut det decimam, debet dare eam
 venditor.
 
 Et si ambo tacent, cum iuramento venditoris quod non vendidit
 ei decimam, daturus est emtor illam, nulla nacta occasione.

 De testibus falsis.
 De testibus falsis. Si probati sunt falsi testes, et iam
 probati sunt cum aliis testibus, transquirentur in cruces,
 et cum batallo campane calenti crement illos in fronte in
 cruces, et expellantur a villa pro falsis et malis; quia
 sicut vox campane auditur per diversa loca, ita iniuria et
 infamia eorum nota sit ubique gentibus.

 De homine periuro et probato.
 De homine periuro et probato debet expelli a vicinitate et
 comunitate aliorum, quia per nihil aliud in tantum perditur
 fructus messium et vinearum sicut pro periurio, et peitet.


[ 45 ]
 
 De homine qui intrat in iudicium et levat iudicium cum
 pignore in currale.
 De homine qui intrat in iudicium et levat iudicium cum
 pignore in corrali, est sua calonia LX solidos.
 
 De illo qui tenet pignus et transnoceat super fide directi,
 similiter LX solidos.

 [De homine qui pignorat dominum pro suo famulo].
 De homine qui pignorat dominum pro suo famulo. Dominus habet
 illum desemparare aut facere complere directum habenti
 querimoniam de illo iusta racione preostendendo.

 De furno et molendino fratrum vel proximorum aut
 participum.
 De furno et molendino qui fuerit fratrum vel parentum aut
 participum. Si aliquis ex eis vult partiri ad dies vel
 septimanas, si debent partiri.
 
 Et si frangitur mola, aut obruitur furnus, in qualicumque die
 illorum mola frangatur vel furnus cadat, omnes habent
 pariter emendare et restituere quia comune est.

 [De iusticia].
 Venerunt duo homines ad iudicium ante iusticia, mercadero et
 villanus, et dedit villanus iusticie X carneros. Et quando
 debuit iudicare iusticia, dixit quia invenit pesquisam in X
 bonis hominibus de illa montanna, per illos carneros, quod
 tortum tenebat ille mercadero.
 
 Quando hoc audivit el mercadero, dedit iusticie XX
 morabetinos. Et quando venerunt ante iusticiam, illa dixit
 quia inveni pesquisam in XX mercaderos, propter illos
 morabetinos, que tortum tenebat ille villanus.
 
 Quando hoc audivit illi villanus, dedit iusticie XX vaccas
 bonas.

[ 46 ]
 Et venerunt ante iusticiam, et dixit
 iusticia que in hoc quod ille dicebat in primis parabolis,
 in hoc esset iudicium, et dixit quia inveni pesquisam in XX
 qui fuerunt de los bonos laboratores, per los boves, directa
 pesquisa que tortum tenebat mercaderius, et que se indreçasset contra illum villanum.
 
 Alia. Similiter venerunt duo ante iusticiam, et dedit ei
 primus pannum de lino per camisiam et bragas, et alius dedit
 duas vaccas. Et quando debuit iudicare dixit qui dedit ei
 pannum quia audiret oblivioni quod diceret aut conpisset. Et
 quando hoc audivit la iusticia dixit que non poterat quia
 iam IIII cornua vaccarum erant in medio.

 De aqua furata.
 De aqua furata. Aqua furata non habet tornam. Hereditas
 integra habet tornam, et quelibet domus de X solidos in
 suso.

 De filio non legaliter progenito.
 De filio borde qui demandat partem germanis vel parentibus.
 Si dicitur ei:
 
 -«Nescimus vel dubitamus veritatem sis filius illius patris
 quem tu dicis; videlicet nostri fac te filium racione».
 
 Habet se facere filius per duos patrinos, aut per duos
 homines legales, iurantes filium fuisse illius de quo
 asserit. Et habet hoc modo esse filius illius loci nisi
 demandat partem in hereditatem, aut per levare illud ferrum.

 De arboribus plantatis et furatis die vel nocte.
 De arboribus que fuerint plantate et postea furati fuerint de
 die vel de nocte, cum testibus valederiis, habetur calonia 
 LX solidos.
 
 Et si est filius borde qui exeat de arbore vel rama: de die,
 V solidos; de nocte, cum testibus, LX solidos.
 

[ 47 ]
 
 Et tenetur fructus arboris emendare quousque mitatur alia
 equi bona in suo loco.
 
 Palum de parrali qui solverit de die vel de nocte, cum
 testibus, LX solidos.

 De commanda cuiscumque rei X solidos in antea.
 De comanda quarumlibet rerum X solidos in suso habet tornam
 de qualibet re. Set de X solidos in iuso non habet tornam.

 De christiano pignoranti maurum vel iudeum proditorem pro
 suo exarico christiano.
 De christiano qui pignorat ganatum mauro vel iudeo pro suo
 exarico christiano, et dicunt quod non habet ibi partem:
 ille exaricus christiano tenetur iurare; maurus, in
 meçquita; et iudeos, in synagoga, quod non habet ibi partem
 ille exaricus christianus nomine. Set quod est mauri vel
 iudei ad faciendum propriam voluntatem et christianus
 clamans habet querere aliam pignoram.

 De homine qui dat fide in qualibet re dandi aver vel
 hereditatem.
 De homine qui dat fidantiam in qualibet re dandi aver vel
 hereditatem, et postea preparat fidantiam directi super
 illam aliam fidantiam, non est forum si non dicit:
 
 -«Ac fidantia directi quod non posuit istum talem fidantiam
 qualem tu dicis, nec debeo tibi ista dare».

 De fidantiis movilis aut terribilis et dicit: «facite mihi
 fide».
 De fidantiis movilis vel terribilis et dicit:
 
 -«Facite mihi fidantiam».
 

[ 48 ]
 
 Si est de movili, et non est in carta, oportet ipsum dicere
 si est fidantia aut non.
 
 Si est de hereditate, et est in carta, fidantiam habet illum
 facere cum testibus quod dent fidantias iuramentorum suorum,
 quod taliter est fidantia sicut potest legi in carta illa,
 et habet dicere:
 
 -«Fidantia sum sicut potest legi in carta illa».
 
 Et si est de movili vel de hereditate, et dicit:
 
 -«Fidantia sum».
 
 Et non est in carta, potest venire ille qui dicit quod posuit
 eum fidantiam et potest dicere:
 
 -«[Hac] fide directi quod non posui te talem fidem qualem tu
 dicis, nec debeo tibi dare hoc quod dicis, quod tu es
 fidantia». Et debet illam accipere.
 
 Postmodum si potest probare cum duobus testibus legalibus
 quod hoc debitum debet ei dare, et quod talis fidantia est
 quomodo ille dicit, et quod iurent testes, peitabit propter
 hoc LX solidos. Et prior fidantia faciet dari el cabdal unde
 fuit primitus pignoratus.

 De matre et patre qui dant uni filiorum vel filiarum donum
 mobile et hereditatem.
 De matre aut patre qui dederunt uni filiorum vel filiarum
 suorum donum mobile et hereditatem, non debet passare
 plusquam donum, unde tantum mobile aut hereditatem.
 
 Et si dederint duo vel tria hereditatis, non debent passare
 plusquam unum.
 
 Infançonus bene potest dare suis filiis unam hereditatem si
 habent alias quas dividant in aliis locis quamplurimis.

 De homine qui tenet placitum dandi testes aut otorem aut
 aliud placitum.
 De homine qui tenet placitum dandi testes aud otorem aud
 aliud placitum, coram porta iusticie, et ante iusticiam
 debent dari; vel ubi est hereditas, si fuerit causa de
 hereditate.


[ 49 ]
 
 De patre aut matre qui fuerint vidui.
 De patre aud matre qui fuerint vidui. Non possunt dare filio
 vel filie donum completum si non habet donum unus de alio
 cum carta et fidantia, aud si non diviserunt. Set de sua
 parte cognita de racione potest donum dare.

 De spata vel cultello qui trahit illa in villa muro cincta
 et ferit inde.
 De spata vel cultello qui trahit in villa muro cincta et
 ferit inde, habetur calonia D solidos. Et si occidit, mille
 solidos.
 
 De alia ferida de pugno vel de petra, LX solidos cum testibus
 quos habeat. Set si non ferit, non habent caloniam nec
 tornam vel quod perdat pugnum.

 De partitione germanorum usque ad terciam vicem.
 De partitione germanorum. Usque ad terciam vicem possum
 reverti ad partitionem si prius non firmant quod semper sint
 in predicta partitione. Et si habetur ibi carta tanto plus
 valet.

 [De homine qui vendit vel impignorat suam hereditatem in
 terras de Iacca aut in terras de Hosca, et dat fidantias
 salvitatis].
 De homine qui vendit vel impignorat suam hereditatem in
 terras de Iacca aut in terras de Hosca, et dat fidantias
 salvitatis, et postquam exeunt ille fide de la terra, et
 habuerit fide de parte bona; et veniunt alii homines vel
 parentes qui demandant istam hereditat[em] venditam vel
 impignatam. Debet se iste homo tornare ad fidantias suas,
 vel suos filios debent interrogare si habent testes vivos.
 Et si dicent de si, debet iudicare iusticia que dent
 fidantias ad alias fidantias qui sunt de salvitate que
 donent ei illos testes in illo loco ubi fuit facta ista
 vendita, vel impignamentum, per forum terre; et eant salvare
 illam terram.
 

[ 50 ]
 
 Et si non dant illos testes, que non respondeant magis. Et si
 dicent:
 
 -«Non habemus testes quia mortui sunt».
 
 Debet iudicare la iusticia que iurent cum carta in manu,
 sicut est forum terre, in ipso loco ubi invenit la
 fidantiam, et vadat salvare illam hereditatem.
 
 Et si unus testis est solus, sic faciat quomodo supra
 scriptum est, et iuret unus testis in illa demandatia, cum
 illa carta in manu, quod sic fuit quomodo potest homo legere
 in illa carta, et salvetur illam hereditatem.

 De homine vel femina qui venerint clamantes de
 percussionibus.
 De homine vel femina qui venerint clamans de percussionibus
 vel desonore, aud de persone, sine domino vel iusticia.
 Debet dare ille qui hoc egit fidantiam directi; et ille
 clamans firmum de redra, quod redret per forum terre ille
 directum faciendo.
 
 Et hoc facto, quando devenerint in illas raciones ad si et
 non, debet iusticia iudicare quod probet qui dicit de si,
 cum testibus legalibus et mensam suam sanctificantibus, si
 est in populato; et si est in heremo, cum testibus VII
 annorum in antea; et peitet medium homicidium.
 
 Et si non potest probare, quod iuret qui dicit de non, quod
 hoc non fecit, super altare ubi iuratur per homicidium et
 dimiterat eum in quiete.
 
 Et si dicit:
 
 -«Meum deshonorem volo probare, non habeo testes».
 
 Det fide sui iuramenti qui dicit de non, set alius non
 accipiat illam set dicat:
 
 -«Hac fide de la torna».
 
 Et accipiat illam la iusticia; et qui dicit de non, det fide
 de la espera; et similiter accipiat illam la iusticia.
 
 Et hoc facto, si est prelium de scuto et baston, habeant ambo
 valens centum solidos de mobili, ita quod unusquisque per
 se, aut de cavalleriis, ante quod sit ad libitum illorum
 habeant de placito X dies; et ad X dies in quali quod
 remanerat peitet X solidos; et ad XX dies similiter pro quo
 remanserit peitet alios X solidos; et ad XXX dies fiat
 prelium aut succumbat pro quo remanserit.
 

[ 51 ]
 
 Et de X solidos, decem dierum; et de aliis X solidos de XX
 diebus.
 
 Habet ibi dominus ville terciam partem; et iusticia, terçero;
 et ille clamans, el terçero.
 
 Set, si non habet unusquisque valens centum solidos, fiat
 prelium de ferro; et sigillent manum ad tercium diem; et
 levet ferrum ad alium tercium diem. Et perspiciant manum ad
 alium tercium diem, cui sunt IX dies. Et si est sanus, sit
 salvus; et si combustus, succumbit.
 
 Et omnes calonie que sunt in prelio sunt in ferro, excepta
 missione ferri que non est tanta.

 De homine qui dicit se daturum testes et non dat.
 De homine qui dicit se daturum testes ad diem prefixum et non
 dat illos, victus est.
 
 Et perdit iuramentum ab illo qui habet illud dare, quia
 promisit se daturum; testes postmodum pedem retrahit, unde
 illud quod complere nequis primiciare cave.

 De debitis clericorum.
 De debitis clericorum. Clericus pro debito quod debeat alicui
 non potest appellare ad suum episcopum.
 
 Set de qualibet alia re que pertineat ad ec[c]lesiam potest
 appellare ad episcopum quem pontificum et prelatorum: est
 discernere inter leporam et lepram.

 De homine qui monstrat cartam coram iusticia et dicit
 alius: «falsa est et hac fidantia».
 De homine qui monstrat cartam coram iusticia et dicit alius:
 
 -«Falsa est et ecce fidantia quod teneam in pede ipsam esse
 falsam».
 

[ 52 ]
 
 Deinde non debet illam probare nec cum illa iurare, set debet
 illam tenere in pede.
 
 Et si Deus facit illi misericordiam, peitavit secundum de
 bolta atal; et si est de ferro, secundum quod est de
 ferro.

 De filio vel filia qui miserunt missionem de dispensa de
 qualibet re in mundo in rebus patris et matris.
 De filio vel filia qui miserunt missionem de dispensa de
 qualibet re in causa patris aut matris, et non miserit illam
 cum convenientia et cum fidantia et testibus, non debent
 illi respondere pater, nec mater, nec germani, set debent
 illi reddere gracias. Et cum hoc debet esse paccatus per
 forum terre Aragonis.

 De homine qui vult probare clericum vel hominem alicuius
 ordinis.
 De homine qui vult probare clericum vel hominem alicuius
 ordinis, postquam fuerit clericus vel dederit se alicui
 ordini, cum clerico et laico habet probare, secundum quod
 est ille ordo.

 De testibus patris contra filium vel filii contra patrem.
 De testibus patris contra filium vel filii contra patrem ad
 suam utilitatem vel contra ad lites, non potest testari unus
 alii ad suam utilitatem.

 De homine qui emit hereditatem qualem vult et demandant ei
 illam.
 De homine qui emit hereditatem qualem vult et demandant illi
 eam, et vult dare fide directi postquam ad comparam se
 clamat fide directi debent ei colligere, et postea habeant
 suas rationes.


[ 53 ]
 
 De homine dicenti: «percussisti me», et dicit alius:
 «¿ubi?».
 De homine qui dicit:
 
 -«Percussisti me, aut inhonorasti, aut pignorasti me».
 
 Et dicit alius:
 
 -«¿Ubi, aut in quo loco, aut cum quo te verberavi, aut in qua
 die septimane, aut qua hora diei?».
 
 Respondere habet de iure: ubi aut in quo loco aut cum quo
 fuit percussus, cum lapide aut pugno aut quibus armis, ut ni
 irato animo necne; et in qua die septimane aut qua hora
 diei; de omnibus tenetur respondere.
 
 Et si fuit de meridie in suso, habet dicere:
 
 -«A mane usque ad meridiem».
 
 Et si fuit de meridie in antea:
 
 -«Usque ad noctem».

 De homine qui est in hora mortis et vult destinare.
 De homine qui est in hora mortis et vult destinare, quales
 habent esse sui cabeçalarii si est in heremo aut in
 populato.
 
 In heremo debent passare duo septem annorum in suso. Set in
 populato duo vicini legales cum illo capellano.
 
 Et si est in villa pauca de X casas minus, debent valere pro
 cabeçalariis capellanus cum alio vicino, sin autem
 capellanus cum legali vidua muliere qui complent secundum
 usum terre.
 
 Set si non posunt habere capellanum, duo homines legales
 habeantur cum neccese fuerit.
 
 Ipsi vel ipsi qui fuerint cabeçalariis dicant Deo et suis
 animabus veritatem coram ianua ec[c]lesie manibus ad celum
 extensis, quod sic fuit. Et debet iure valere.

 De omnibus rebus que fuerint de litibus, et de
 percussionibus, et de homicidio.
 De omnibus causis que fuerint facte, de litibus, et de
 percussionibus, et de homicidio, in heremo vel in monte ubi
 non est populatum vel regativum, et debent probare cum
 duobus testibus VII annorum in suso.
 

[ 54 ]
 
 In quolibet populato cum duobus testibus legalibus valederiis
 et casam tenentibus et mensam suam sanctificantibus.

 De quinque solidis sume quomodo debent dividi.
 [D]e quinque solidis illius sume quomodo debent dividi.
 Domino ville tercia pars; messegarus aut vineaderus, alia
 tercia pars; la iusticia, novena tocius.

 De homine qui se clamat ad cartam coram iusticia.
 De homine qui se clamat ad cartam coram iusticia non debet
 iudicare si non habet cartam.
 
 Et si dicit coram iusticia:
 
 -«Non habeo cartam».
 
 Deinde non se potest clamare ad cartam, et iusticia non debet
 iudicare ad cartam.
 
 Set si semel monstrat cartam coram iusticia omnibus horis
 habet monstrare illam de cetero quousque causa ad finem
 perducatur.

 De homine qui pignorat et occidit pignoram.
 De homine qui pignorat et occidit pignoram, habiturus est
 totum corium complere, cum rostris et quatuor ungulis et
 auribus et cauda. Et quod mittat pedes suos super illud, et
 iuret super librum et crucem illud esse ipsum corium, sine
 dubio, illius bestie; et quod mactavit illud more pignoris
 et propter talem hominem nomine.
 
 Et ille pro quo fuit pignorata et mortua habet emendare pro
 bestia centum solidos.


[ 55 ]
 
 De iuramento que vi domine ville aut iusticie est danda.
 De iuramento qui coactione domine ville aut iusticie est
 danda. Si accipit inde clamans aliquid sine domino ville,
 pro furto potest ab eo queri a domino ville. Et si presente
 domino accipit clamans pro iuramento aliquid tradere, habet
 accipere dominus ville; et si non vult accipere inde aliquid
 clamans pro iuramento illo et vult per omne iuramento bene
 potest facere.

 De fidantia que est et dicit se non esse fide et dat fide
 negamenti.
 De fidantia que est et dicit se non esse fidantia, et dat
 fide negamenti se non fore fide, si potest probare illum
 ipse cui fuit fide cum duobus testibus legalibus, quod sic
 fuit fide et quod dent fidantias suorum iuramentorum, habet
 redimere suam manum per VI solidis et IIII denarios, et quod
 faciat colligere suum directum ad illum clamantem.
 
 Et de istis denariis habet inde accipere dominus ville II
 solidos; et clamans, II solidos; et la iusticia, II solidos;
 et saiones per los arienços, los quatuor denarios.

 De asino vel asina qui furati fuerint sine albarda vel
 sine capistro.
 De asino vel asina qui furati fuerint sine albarda vel sine
 capistro pro solo suo corpore, non habet tornam illi nec
 testes qui testati fuerint pro eo.
 
 Set si furati fuerint cum capistro aut albarda vel cum alia
 ropa, habet tornam ille vel testes qui iuraverint pro eo.

 De hominibus qui testantur pro mauro vel pro iudeo.
 De hominibus qui testantur pro mauro vel sarraceno atque

[ 56 ]
 perfido et doloso iudeo pro quacumque re in toto
 mundo, ita quod maurus vel iudeus teneantur dare testes.
 
 Si iudei vel sarraceni litigant cum christianis et
 percutiuntur de morte ita quod sanguis profluat, a iudeo vel
 sarraceno mille iudei vel sarraceni sint in volta litis,
 testimonium unius non potest alii valere aliquo modo.
 
 Set si forte christianus vult testari pro iudeo vel sarraceno
 hoc modo vel alio, non debet credi sine suo iuramento
 christianus vel iudeus vel sarracenus, unusquisque sua lege,
 secundum quod res se habuit.
 
 Postquam vero iuraverit et testatus fuerit christianus non
 potest esse tornatus per ferrum neque per batallam, quia non
 est forum quem non tornaretur aliquis christianus mauro vel
 iudeo, si tornant haberet testis christianus post suum
 iuramentum.
 
 Et certe nunquam debet aliquis christianus testari pro mauro
 vel iudeo, tum quia sunt inimici crucis Christi per quam
 totus mundus salvatur et vite salus reparatur, que tum quia
 sum proditores et die et nocte cogitam christianis fraudes
 multimodas laqueare, et contra quod maius est numquam
 sompniant eis bonum.
 
 Duo christiani non sufficiunt testari pro iudeo vel
 sarraceno, vel duo iudei pro iudeo, nec duo sarraceni pro
 sarraceno si factum litis pertinuerit ad christianum et
 iudeum vel sarracenum. Set ex utriusque habent testari pro
 factis et non habent credi sine suis iuramentis.
 
 Hoc est ius et forum terre Aragonis, aprobante hoc et
 laudante consuetudine regum et aliorum proborum hominum.

 De homine qui vult iuvare amicum suum in testimonio.
 De homine qui vult iuvare amicum suum de testimonio habeat et
 faciat similitudinem testandi, sicut qui habet in corde. Et
 ita potest amicus unus alium iuvare in testimonium, tamen
 non det fide sui iuramenti.

 Façania.
 Quidam iudeus obligavit pignori cuidam christiano quedam vas

[ 57 ]
 stagni loco argenti pro centum solidos ad lucrum
 quod montasset ad finem anni alios centum solidos. Et fuit
 et statim uas illud pesatum et stetit per annum.
 
 Et transacto spatio anni, agnovit christianus vas esse stagni
 et non argenti, et habuit christianos se deceptum.
 
 Et christianus fecit serrari cum una serra cathenatum et
 clausatam portarum domus sue, et ipsemet ropavit domum suam,
 et finxit se fuisse depredatum et spoliatum omnibus suis. Et
 venit tumultus istius rei ad hebreum, et venit proditor
 iudeus, qui crediderat se decepisse christianum, cum
 ducentis solidis.
 
 Et hoc modo recuperavit christianus suos ducentos solidos, et
 defraudavit iudeum sua vice taliter et audiistis. Et domini
 valde magna laxas habens habenas est ibique proditio
 iudeorum.

 De hereditate germanorum vel filiorum germanorum aut
 parentum proximorum que non sunt divise.
 De hereditate germanorum vel filiorum germanorum aut parentum
 proximorum que non fuerint divise. Si aliquis illorum
 dederit, sine mandato et concessu aliorum, aliquid illorum
 hereditatum ad sanctos, vel ad mulierem, aut ad aliquem
 locum, non potest passare, quia cum iuramento quod det se
 non interfuisse illi donativo quod hereditas non fuit
 divisa, et quod non concessit illam donationem ipse potest
 hoc prohibere.
 
 Set si hereditas est divisa et potest habere testes, potest
 facere donativum et cum ratione faciat quicquid facit.

 De homine qui pignorat in villa et non est vicinus.
 De homine qui pignorat in villa, et non est vicinus, et tenet
 pignoram in villa per tres dies. Quando trahit pignus a
 villa ad tercium diem habet dare fidantiam quod de manifesto
 teneat illam, et non se alçet cum la pignora.


[ 58 ]
 
 De gato furato.
 De gato furato et invenitur cum testibus furti, talis est sua
 calonia: quod aliquis homo accipiat illum gatum et liget ad
 suum collum palmum corde, et figat stacham in terra, et
 ligetur ibi corda, et ad omnes partes habeat IX pedes in
 amplum, et proiciant milium super illum gatum, sicut granum
 cadit per gronçam molendini per oculum mole, et cum
 coopertus fuerit gatus milio illo, ipsum milium est sua
 calonia. Et dividatur sicut alia calonia.

 De causa clerici et laici.
 De causa clerici et laici. Si clericus habet querimoniam de
 [clerico] habent ire sui forum terre.
 
 Set si laicus habet querimoniam de laico habent ire ad
 iudicium domini episcopi.
 
 Et si laicus demandat hereditatem ad eclesia, clerici habent
 accipere de terra illius hereditatis, quam demandant illis,
 et mittere super altare; et iuret ibi quod terra fuit sua
 hereditatis et sua debet esse, et accipiat terram ab altari
 et sit sua la hereditas.
 
 Et clerici spolient altare, et circundet illud spinis cum
 venerit laicus ad iurandum, et tangant las campanas, et
 mittant ibi las virtutes; et sic accipiant clerici
 iuramentum laici.

 Fazania.
 Quidam iudeus dedit ad tingendum L lienços panni de lino
 cuidam christiano, et non fecit inde testes. Et christianus
 negavit pannum, et iudeus nobit se deceptum, et tacuit per
 tricennium.
 
 Postea venit cum C lienços panni de lino ad illum christianum
 et fecit testes similiter illum, et illis testes factis
 levavit se ad domum suam cum sua arte quam fecit istos
 lienços, et stetit bene per duos menses. Et ad caput istorum
 mensium venit ad istum christianum et demandavit suos C
 lienços de panno de lino, et iste christianus

[ 59 ]
 voluit
 dicere que non habuit istos lienços. Et cum testibus quos
 fecit oportuit dari christianum illos C lienços. Et ita
 vindicavit se iudeus de christiano.

 De causa christiani, mauri et iudei.
 De causa christiani, mauri et iudei. Si christianus habet
 querimoniam de iudeo vel de sarraceno, vel sarracenus de
 iudeo, vel iudeus de sarraceno, vel christianus de utroque,
 omnes habent ire ad iudicium iudicis christiani, quia
 christianus melius discernit et causas novit potius
 perscrutari.

 [De pleito christiani et mauri].
 De pleito christiani et mauri. Si christianus habet clamum
 de mauro, habent ire ad iudicium del alphaquin. Et si habet
 clamum maurus de christiano, habent ire ad iudicium
 iusticie. Similiter est de christiano et de iudeo contra ad
 aliam iusticiam et contra ad illo rabbi.

 De homine albarrano qui non potest dare fide directi.
 De homine albarrano qui non potest dare fide de directo per
 malefactum quod fecit, post venit coram iusticia, habet
 statim dare fide directi, aut cablevadorem, ut faciat fieri
 directum, aut quod reddat illum cablevador in presentiam
 domini iudicis, aut quod mitatur in presonem domini regis.
 Et non dent illi talem presonem quod si habet se salvare
 minus inde valeat suo corpore, semper iurando quod non
 potest habere fide nec cablevadorem.

 De bassallo qui stat cum domino, et non est vicinus, et
 furatur aliquid commedendi.
 De bassallo qui stat cum domino, et non est vicinus, et
 furatur

[ 60 ]
 aliquid ad commedendum sive baccas vel
 boves aud oves vicini, et occidit illum. Et de carnibus
 illis dederint ad manducandum aliis vicinis et non vicinis,
 et postea recedit vassallus a domino suo, aut morietur
 dominus. Et iste cui furati fuerunt suum ganatum demandabit
 suo vicino qui commedit de carnibus illis:
 
 -«Latro fuisti mei ganati et consentiens mei furti».
 
 Et iste vicinus, qui vidit et commedit de carnibus illis, non
 fuit ausus detegere suum dominum vel suum socium per quem
 commedit de furto illo et vidit furari, nec fuit ausus
 detegere, non debet negare nec debet inde dampnum habere.
 
 Set si est vicinus et dicit:
 
 -«Latro fuisti mei ganati».
 
 Debet se inde salvare aut debet illud comparare per forum
 terre.
 
 Et si latro est vicinus debet se salvare et habet tornam.

 De testibus postquam sunt iudicati et dant fide iuramenti.
 De testibus postquam sunt iudicati et dant fidantias suorum
 iuramentorum, et nolunt accipere illas fidantias, non
 remaneat pro illis. Postmodum non debent testari nec
 fidantias suorum iuramentorum dare quia iam compleverunt.

 [De interfectoribus venatuum silvestrium].
 [D]e interfectoribus venatuum silvestrium. Qui vulnerat prius
 porcum silvestrem, ipsius debet esse caput cum collo illius
 porci.
 
 Qui vulnerat cervum vel cebrum sagitta vel lancea ille, debet
 habere corium et mediatas carnes si vero alii occiderunt.

 De homine qui vadit post venatum cum cane suo et occidit
 venatum in heremo.
 De homine qui vadit post venatum cum suo venatico cane et
 occidit venatum in heremo, totum debet esse suum.
 
 Et si venit ad populatum et exeunt homines de villa qui
 mactant

[ 61 ]
 venatum, corium et medie carnes debent
 esse illius qui venit post venatum cum cane suo.

 De venatu qui cadit in cepum, totum debet esse domini
 cepi.
 De venatu qui cadit in cepum totum debet esse domini illius
 cepi.
 
 Quilibet homo parans cepos et venit monterius, aut missaticum
 suum, et asserit se iturum venatum cum equis et canibus et
 disparet suos cepos, et non disparat illos. Et monterius
 movens venatum, cum equis et canibus, et cadit canis aut
 equs in illum cepum; dominus cepi habet sanare illum et dare
 civadam et conductum quousque sanitati restituatur. Et si
 moritur inde habet emendare dominus cepi illius.

 [De foris quos habent apud Borgiam].
 [D]e foris quos habent apud Borgiam. Per se ipsos habent
 multos foros et consuetudines, et insuper habent foros
 Cesaraguste civitatis et abonos et alios.

 De hominibus Borgie qui se alçant ad Cesaragusta.
 De hominibus Borge qui se alçant ad Cesaragusta, coram
 iusticia Borge debent dare los boceros.
 
 Et si ipsimet non vadunt, debent dare bonas fidantias, ut
 sedeant in hoc quod bocerii levabunt apud Cesaragusta.
 
 Et si ipsimet non vadunt, set transmittunt bocerios suos,
 habent fidantias inter se dare.

 De omnibus villis rivi de Borgia.
 De omnibus villis rivi de Borgia in quibus iusticia non
 habetur, in Borgia faciant prelium, et levent ferrum, et
 donent otorem, et

[ 62 ]
 teneant placitum totum coram
 iusticia, de Mallen in suso, si in Borgia firmant; exceptis
 villis ordinum Templariorum et Hospitalariorum, monachorum
 alborum et nigrorum, et sanctimonialium et aliorum.

 De homine qui audit iudicium in Borgia et alçat 
 Cesaragusta.
 De homine qui audit iudicium apud Borgiam et se alçat ad
 Cesaragustam, et Cesaraguste et Borgie datur idem iudicium,
 peitet domino quinque solidos et novenas quinque solidorum
 iusticie; et totam expensam quam fecerit alius qui venit ibi
 vi cum suo iuramento. Quod tantum constitit sibi habet
 emendare ille qui se alçavit ad Cesaragustanam civitatem.

 De homine qui tenet tortum alii et sunt de signali.
 De homine qui tenet tortum alii et sunt de signali, et homo
 iusticie monstrat signale domini regis ut veniat in
 presentiam domini iudicis, et non vult accedere ad
 complendum directum, et transit illud signale una nocte. In
 sequenti die peitet quinque solidos, et sunt iusticie. Et
 quando monstrat illud signale cum testibus valentibus habet
 monstrare.

 De hominibus qui se alçant ad forum Cesaraguste.
 De hominibus qui se alçant ad forum Cesaraguste donet eis
 iusticia ut tercia die sint Cesaragusta, et quarto die
 levent iudicium.
 
 Et qui contempnit levare iudicium prima vice non succumbat.
 Secunda vice pignoretur, et cum pignore in currale cogatur
 ire et non sit victus. Et ad tercium placitum, si non vult
 levare iudicium et directum facere, sit victus.
 
 Set ad tres placitos predictos iusticia debet dare diem, et
 in presentia iudicis totum debet fieri.
 
 Si vero placet utrique parti quod qui non fuerit prima vice
 vel

[ 63 ]
 secunda Cesaragusta directum facere vel
 contempnit complere, sit victus sui ex parte dicti.
 
 Set hoc non est forum imol voluntas et optio utriusque
 partis.

 De homine qui se clamat ad otorem.
 De homine qui se clamat ad otorem habet dare fidantiam de
 otore ut donet illum ad X dies, et non nominet otorem si non
 vult.
 
 Et si non dederit illum ad X dies coram iusticia, peitet LX
 solidos et demandum quod faciunt illi.
 
 Et cum dederit otorem accipiat eum per manum et otor det
 fidantiam directi super illum, et dicat:
 
 -«Ego sum otor istius rei».

 De prelio faciendo aut ferro levando de villa ordinis rivi
 de Borgia.
 De prelium facere aut ferrum de villa ordinis rivi de Borgia.
 Si firmatur in manu iusticie de Borgia, iusticia Borgie
 habet habere las novenas.

 De pleito que est affidançatum et firmatum et iudicatum
 Borgie et alçat ad Cesaragustam.
 De causa que est affidançata et firmata et iudicata in
 Borgia, et se alçat ad Cesaragustam. Qui habet metum cadendi
 male Cesaragusta, scribat raciones et iudicium quod dederint
 Borgie, et monstret illud Cesaragusta in presentia
 çalmedine. Et si indiget emendatione iudicium emendetur, et
 est directum.
 

[ 64 ]
 
 Set si dicunt alias raciones Cesaragusta quam dixerint
 Borgie, debet dicere qui male cadit:
 
 -«Non levavimus iudicium Borgie istis racionibus, nec venimus
 Cesaragustam propter hoc redeamus Borgiam ubi audivimus
 prius iudicium. Et non desforemus nostram villam, quia nolo
 me calumpniari, nec volo domino meo iniuriari. Et
 fidanciemus nos, secundum istas raciones, ut dominus ville
 non ammittat suos directos, et audiamus ibi iudicium, et
 postmodum sic levemus iudicium Cesaragusta».
 
 Et est forum Borgie, quia per quas fidadurias sunt facte in
 Borgia debent levare iudiciun Cesaragusta.
 
 Postea habent forum in Borgia quod homo qui afferat ricum
 hominem pro bandariça vel pro bocerio, causa nocendi suo
 vicino de Borgia, alii vicini expellant eum a Borgia, et
 precipitent domos suas in terram, et peitet domino regi
 mille solidos.

 De hominibus qui audiunt iuditium Borgie.
 De hominibus qui audient iudicium in Borgia et, dato iudicio,
 non se alçant statim ad Cesaragustam. Deinde non se possunt
 alçare ad Cesaragustam quem secundum iudicium Borgie habet
 finiri.

 de hominibus qui posuerunt vocerios Borgie.
 [D]e hominibus qui posuerant bocerios in Borgia non habent
 amplius respondere aliquibus aliis hominibus, neque dominis
 cause, si non bocerius ad vocerim quosque causa finiatur in
 Borgia, aut quod se alçent ad Cesaragustam, si in Borgia non
 placet eis iudicium.

 Nullus vicinus de Borgia debet dare leçdam nec pedaticum
 in tota Aragone.
 Nullus homo vicinus de Borgia debet dare leçdam nec pedaticum
 in tota Aragone, nisi ad portus sabidos.


[ 65 ]
 
 [Nullus homo de Borgia habet directum facere alii homini
 pro torto quod faciat illi in alio loco, nisi Borgie aut
 Cesarauguste].
 [N]ullus homo de Borgia habet directum facere alii homini pro
 torto quod faciat illi in alio loco, nisi Borgie aut
 Cesarauguste.

 De vassallo et ancilla qui sedent ad soldatam et
 infirmantur.
 De vassallo qui sedet ad soldatam et infirmatur. Quicumque
 homo habet vassallum ad soldatam, et infirmatur vassallus,
 et non dederit illi conductum dominus suus dum egrotaverit.
 Post infirmitatem, si sanus fuerit, non debet ei servire et
 debet perdere dominus totam suam soldatam quam sibi dederit.
 Set si dederit illi conductum suus dominus, dum fuerit
 infirmus, cum fuerit sanus, debet redire ad servicium domini
 sui, et complere suum annum, et post anni complementum debet
 emendare dies quibus egrotavit.

 De domino et vassallo qui sunt affidançati.
 De domino et vassallo qui sunt affidançati. Si vassallus
 perdiderit aliquam rem domini sui, aut fecerit malum
 laborem, propter hoc non debet eum percutere dominus suus,
 set pignoret fidantiam suam ut faciat sibi emendari totum
 malefactum.
 
 Set si percutit illum cum testibus quos habeat vassallus,
 habet ei facere directum de percussionibus dominus suus
 sicut de quolibet extraneo.
 
 Et si vassallus non vadit ad montem, aut ad locum quo
 precipit eum ire dominus suus, quod sit res facienda, et
 contempnit ire vassallus, dominus suus faciat hoc scire
 fidantie et det mercedem alicui homini qui eat loco servi,
 et faciat fidantia vassallum hoc emendare domino suo.
 
 Et hoc est ius et recta consuetudo.


[ 66 ]
 
 De homine qui monstrat cartam coram iusticia et alius
 falsificat.
 De homine qui monstrat cartam coram iusticia et dicit alius:
 
 -«Falsa est hec carta».
 
 Qui habet cartam daturus est testes sicut sunt scripti et
 possunt legi in illa carta, et si mortui sunt testes qui
 habet cartam debet iurare cum carta in manu sua, et debet
 valere scriptum sue carte.
 
 Iste vero qui vult scriptum carte falsificare habet de
 suffrença annum et diem, si tenet directum, et postea
 potest reptare ad illos testes qui iuraverunt per falsos,
 aut ille qui iuravit cum illa carta in la manu pro
 periurato, et non potest falsare illam cartam.

 [Moro potest vendere, pro suam captivitatem, dando suum
 directum].
 Moro potest vendere, pro suam captivitatem, dando suum
 directum, la medietatem ad suum exarich; et arbores rancare
 similiter dando suam medietatem de hereditate, si non sunt
 opus in sua casa et de suo exarich.
 
 Et potest vendere per bovem comprare unde laboret suam
 hereditatem, et non aliam.

 [De iuras hominum de ordenes].
 De iuras hominum de ordenes. De X solidos valente in suso,
 habet dicere suam veritatem Deo et ordine suo, et usque ad
 centum solidos. De X solidos in iuso, suas caligas et suas
 zabatas. Et de hereditate super librum et crucem.

 [De homine qui habet facere batallam].
 De homine qui habet facere batallam et per escapar dicit quod
 homo non habet baliam de C solidos de mobili, habet iurare
 super librum et crucem que non habet baliam de C solidos de
 mobili in

[ 67 ]
 toto suo posse, et habet levare lo
 ferrum. Et si possunt scire quod est periurado, possunt
 illum reptare post annum et diem passatum usque ad alium
 annum et diem passatum, et non postea magis.

 [Infançon non debet comprare hereditatem de villano
 regis].
 Infançon non debet comprare hereditatem de villano regis,
 neque de moro vel de iudeo, neque rex.
 
 Vel villanus non debet comprare de exarich infançonis, neque
 de villanus vel infancon, si non facit ille qui comprat
 illam villaniam que suo villano.
 
 Et inde facit similiter moro neque iudeo.

 [De homine qui tenet suas bestias in sua casa].
 De homine qui tenet suas bestias in sua casa quales se vult
 per fer mala barata ad qui habet clamos de illam, bene
 potest pignorare illo clamante in illa peça de terra unde
 arant, et quod emendet la semente que illa die habet
 seminata usque quod las bestias pignoret.

 [De homine qui est in alia terra].
 De homine qui est in alia terra et laxat in sua terra baiulum
 vel exarich, et pignoraverint illos per illum quale est in
 alia terra, et dicunt:
 
 -«Fide nos fuit aut debitor vestro sennor aut vestro
 exarich».
 
 Debet dicere illo exarich ad illo baiulo:
 
 -«Non scimus nos de ista debita vel de ista fidança que
 fuisset nostro sennor».
 
 Et debet probare isto clamante per forum terre quod sic fuit
 debitor, quomodo ille dicit; et fidancia quod sit de
 manifesto, et parent se ad ista debita.
 
 Et si non audiant sua iura quod non est inde sabitor et
 partant se de illo baiulo vel exarich.